گفت‌و‌گو با رحمان کامیاب، طراح و مجری پروژه‌های معماری سنتی در مشهد | میراثی که آرام آرام فراموش می‌شود

به گزارش شهرآرانیوز؛ مشهد، شهری که هویت تاریخی و مذهبی آن می‌توانست بر شانه‌های معماری اصیل ایرانی استوار بماند، امروز با روند نگران کننده تخریب و فراموشی بنا‌های ارزشمند خود روبه رو است. از خانه‌ها و مساجد قاجاری در بافت متمرکز اطراف حرم مطهر رضوی که به گفته کارشناسان، خود یک «موزه زنده معماری» به شمار می‌آید تا دیگر نقاط شهر، بخش بزرگی از میراث معماری مشهد یا تخریب شده یا در آستانه نابودی قرار دارد.

نقش کارآمد معماری سنتی در دوران معاصر

رحمان کامیاب، طراح و مجری پروژه‌های معماری سنتی در مشهد، از جمله مجری المان محدوده پارک ملت و مرمتگر چند خانه تاریخی، معتقد است بی توجهی، ضعف نظارت و کمبود بودجه، باعث شده عملا چیزی از خانه‌ها و مساجد چندصدساله باقی نماند؛ در حالی که معماری سنتی همچنان می‌تواند در ساخت وساز‌های معاصر، نقشی زنده و کارآمد داشته باشد.

به گفته او، خانه‌ها و بنا‌هایی با قدمت قاجاری، به ویژه در بافت متمرکز اطراف حرم مطهر رضوی که خود به «موزه‌ای زنده از معماری اسلامی و ایرانی» شباهت دارد، یکی یکی از میان می‌روند؛ بی آنکه نظارت مؤثر، بودجه کافی یا اراده‌ای جدی برای حفظ آن‌ها وجود داشته باشد. کامیاب معتقد است معماری سنتی نه تنها بخشی از هویت شهری مشهد است، بلکه ظرفیت آن را دارد که در ساخت وساز‌های معاصر نیز حضوری پررنگ‌تر داشته باشد؛ ظرفیتی که امروز، بیش از هر زمان دیگری در معرض فراموشی قرار گرفته است.

وضعیت امروز معماری سنتی در مشهد

این معمارمشهدی در ارزیابی وضعیت فعلی معماری سنتی مشهد می‌گوید: متأسفانه شرایط خوبی را شاهد نیستیم. من شخصا از خانه‌های متعددی مربوط به دوره قاجار و پهلوی چه برای بررسی مرمت و چه در جریان کار‌های اجرایی بازدید کرده‌ام؛ دراغلب موارد، هیچ پیگیری مشخصی وجود ندارد که این بنا‌ها در چه وضعیتی هستند و چه سرنوشتی در انتظارشان است.

او با اشاره به نمونه‌های مشخص توضیح می‌دهد: خانه‌هایی مانند خانه‌های واقع در محدوده ثامن یا خانه پریشانی و...، به صورت اجاره‌ای در اختیار افراد قرار داده شده‌اند، با این شرط که خودشان مرمت را انجام دهند. اما نه نظارتی وجود دارد و نه پیگیری‌ای. در برخی از این بناها، سقف کاملا فرو ریخته و فقط پوسته‌ای از نما باقی مانده است؛ یعنی عملا ساختمان در حال نابودی است.

به گفته این طراح معماری سنتی، بخشی از تخریب‌ها به رفتار مالکان بازمی گردد. با بالا رفتن ارزش زمین، برخی مالکان انگیزه‌ای برای مرمت ندارند و حتی به صورت تدریجی بنا را تخریب می‌کنند. زمانی که مأموران میراث فرهنگی مراجعه می‌کنند، می‌گویند دیگر چیزی باقی نمانده است. اینجاست که ضعف نظارت میراث فرهنگی کاملا محسوس می‌شود.

کمبود بودجه؛ مانع اصلی مرمت

کامیاب، کمبود بودجه را یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب می‌داند و می‌گوید: برای مثال در مسجد خردو یکی از بنا‌های قدیمی مشهد در محدوده بازار رضا، فقط نمای بیرونی با حداقل کمک‌ها مرمت شد، اما برای فضای داخلی هیچ بودجه‌ای وجود نداشت.

یا در خانه شالچی دیگر بنای تاریخی، مرمتی انجام شد، اما به دلیل واگذاری کار به پیمانکار ارزان تر، بعد از مدت کوتاهی بنا دوباره به وضعیت قبل بازگشت. در واقع مرمت بدون بودجه کافی و نظارت تخصصی، عملا نتیجه‌ای ندارد.

معماری سنتی و صرفه جویی انرژی

این متخصص در شاخه نمای سنتی ایرانی و اسلامی هشدار می‌دهد: اگر این روند ادامه پیدا کند، شاید در ۱۰ سال آینده چیزی از خانه‌های ریشه دار معماری سنتی مشهد باقی نماند. فقط بنا‌هایی دوام می‌آورند که کاربری فعال دارند و در معرض دید هستند؛ باقی یا تخریب می‌شوند یا آن قدر فرسوده که دیگر امکان احیا ندارند. کامیاب معتقد است: معماری سنتی کاملا با نیاز‌های امروز هم خوانی دارد؛ خانه‌های قدیمی ایرانی از نظر اقلیمی بسیار هوشمندانه طراحی شده بودند.

گنبدها، گردش طبیعی هوا و خود مصالحی مثل آجر، باعث می‌شد بدون کولر و سیستم‌های مدرن، دمای فضا متعادل بماند. به گفته وی، اگرچه وضعیت معماری سنتی ایرانی نسبت به چند سال قبل بهتر شده، اما هنوز استقبال اندک است به طوری که در طول سال شاید بیشتر از هفت یا هشت پروژه جدی نبینیم که واقعا بخواهند معماری ایرانی و آجر را محور کار قرار دهند. بیشتر سازندگان به دنبال چیزی هستند که «همه بپسندند» و همین باعث گرایش به معماری‌های وارداتی شده است.

در ادامه حتما بخوانید گفت‌وگویی با عبدالحسین مشکات، هنرمند پیشکسوت کاشی کاری سنتی مشهد | هنر کاشی کاری، میراثی زنده در دل شهر

حرم مطهر رضوی؛ موزه زنده معماری

او با اشاره به تأثیر حرم می‌گوید: حرم امام رضا (ع) یک موزه زنده معماری است؛ از معرق و مقرنس گرفته تا کاربندی و رسمی بندی. همین مرکزیت باعث شده بود در گذشته خانه‌های ارزشمند زیادی اطراف حرم شکل بگیرند؛ خانه‌هایی که امروز بخش زیادی از آن‌ها رها شده‌اند.

رحمان کامیاب تأکید می‌کند که ما در یک مقطع بسیار حساس قرارداریم. شاید فقط ۲۰ تا ۳۰ درصد از خانه‌های تاریخی باقی مانده باشد. اگر همین‌ها هم از دست برود، دیگر چیزی برای نجات باقی نمی‌ماند. تا زمانی که ارزش میراث را درک نکنیم، آجر‌های ۱۲۰ یا ۱۵۰ ساله هم مثل نخاله ساختمانی از بین می‌روند؛ در حالی که در بسیاری از کشورها، حتی جابه جایی یک آجر تاریخی هم ممنوع است. اصل کار، حفظ اصالت بناست و ما هنوز در این مسیر، راه زیادی در پیش داریم.